Τα καλοκαίρια στη Μεσόγειο

Ανάφη, Φωτογραφία: Νατάσσα Δαμαλά

Τα καλοκαίρια στη Μεσόγειο δεν είναι απλά μια εποχή, είναι ένας ολόκληρος νέος κόσμος που αλλάζει μορφή και βηματισμό στο χρόνο σύμφωνα με τα καπρίτσια του καιρού. Ο σπουδαίος Γάλλος ιστορικός Φερνάν Μπροντέλ στο κλασσικό αριστούργημά του «Η Μεσόγειος» περιγράφει και τα καλοκαίρια της που τόσο όμοια με τα σημερινά, παρά τις διαφορετικές συνθήκες, δείχνουν έναν τόπο πεισματικό, αρχετυπικό που επιβάλλει στους ανθρώπους, στους λαούς και στην ιστορία το δικό του ρυθμό. Στην Μεσόγειο, απ’ άκρη σε άκρη της όταν οι «οι ‘πόρτες της χρονιάς΄’ ανοίγουν και κλείνουν (Πόρτες της χρονιάς λέγονται στην Καβυλία τα ηλιοστάσια και οι ισημερίες) επαναλαμβάνεται η ίδια ιστορία».
Αυτή η ιστορία δείχνει μια αγροτική Μεσόγειο που τα καλοκαίρια της «ζούσε υπό το κράτος της βιασύνης», ευκολοταξίδευτες θάλασσες με βολικούς εποχικούς ανέμους που γέμιζαν εμπορικά πλοία, την «τρέλα και ελευθεριότητα του τρυγητού», τις πόλεις που πέθαιναν «από τον πυρετό» και τη ζέστη και στους αστούς που έφευγαν στη μοναξιά της δροσιάς…
Ο κόσμος που περιγράφει ο Μπροντέλ, απόλυτα κοντινός και στην Ελλάδα μόλις μερικές δεκαετίες πριν, εκσυγχρονισμένα παρόμοιος με αυτόν που ζούμε σήμερα, είναι ένας κόσμος ποιητικός, ζαλισμένος από τη ζέστη, ιστορικά αναλλοίωτος.

Το καλοκαίρι και ο γρήγορος ρυθμός του
«Ήδη, από την πληθωρική, συχνά υγρή και ζεστή άνοιξη με τους ‘σφοδρούς’ ανέμους… ‘που κάνουν τα δέντρα να μπουμπουκιάζουν’, ήδη από αυτή την άνοιξη που δεν διαρκεί πολύ (οι αμυγδαλιές και οι ελιές ανθίζουν μέσα σε μερικές μέρες), η ζωή αποκτά γρήγορο ρυθμό. Στη θάλασσα, παρ’όλους τους κινδύνους που παρουσιάζει, ο Απρίλης είναι από τους πιο δραστήριους μήνες του χρόνου. Στα χωράφια ολοκληρώνονται τα τελευταία οργώματα. Έπειτα, με γρήγορο ρυθμό, έρχεται η ώρα της μιας μετά την άλλη για όλες τις συγκομιδές. Θερισμός τον Ιούνιο, σύκα τον Αύγουστο, τρυγητός το Σεπτέμβριο, ελιές το φθινόπωρο.»
 …  «Ολόκληρη η αγροτική ζωή, δηλαδή ό,τι καλύτερο είχε να επιδείξει η μεσογειακή ζωή, ζούσε υπό το κράτος της βιασύνης. Γιατί υπήρχε ο φόβος του χειμώνα. Σημασία είχε να γεμίσουν τα κελάρια και οι αποθήκες.»

Θαλάσσιοι δρόμοι με ταξιδιώτες και εμπορεύματα
… «Στους εμπορικούς δρόμους το εμπόριο αναδραστηριοποιείτο. Αυτή την εποχή στη στεριά ο μοναδικός εχθρός του ταξιδιώτη ήταν η ζέστη. Αλλά μπορούσε να ταξιδεύει τη νύχτα ή τα χαράματα. Στη θάλασσα η επίδραση της Σαχάρας ξανάφερνε την καλοκαιρία, και, πράγμα όχι λιγότερο σημαντικό, σταθερές ατμοσφαιρικές συνθήκες. Στο Αιγαίο, τα μελτέμια φυσούσαν σταθερά από το Βορρά προς το Νότο, από το Μάιο μέχρι τον Οκτώβριο, μέχρι τις πρώιμες καταιγίδες του φθινοπώρου. ….Ο γέροντας πια Αντρέα Ντόρια συνήθιζε να λέει: ‘στη Μεσόγειο υπάρχουν τρία λιμάνια: Η Καρθαγένη, ο Ιούνιος και ο Ιούλιος’.
Τα ήσυχα καλοκαίρια η ναυτιλιακή κίνηση μεγάλωνε και για τον πρόσθετο λόγο ότι η περίοδος της συγκομιδής ενέτεινε τις ανταλλαγές. Οι περίοδοι αιχμής ήταν ο θερισμός με τα ραβδίσματα που ακολουθούσαν, η συγκομιδή των καρπών και ο τρυγητός. Η εποχή που έβγαιναν τα καινούρια κρασιά ήταν μια μεγάλη ευκαιρία για το εμπόριο.»

Φωτογραφία: Νατάσσα Δαμαλά

Η τρέλα του καλοκαιριού και η έξοδος από την πόλη
… «Σ’ ολόκληρη τη Μεσόγειο ο τρυγητός ήταν αφορμή για συλλογική ευθυμία, σχετική ελευθεριότητα και λίγη τρέλα. Στη Νάπολη, οι τρυγητές έδιναν ό,τι παρατσούκλι τους ερχόταν στο νου σ’ όποιον συναντούσαν, γυναίκα ή άντρα, καλόγερο ή παπά.» … «Πώς να εναντιωθείς στη συμμαχία του καλοκαιριού και του καινούριου κρασιού και να βάλεις φρένο στα συλλογικά ξεφαντώματα που ξεπηδούσαν εδώ κι εκεί, τη μια με αφορμή τη συγκομιδή των σύκων και την άλλη με αφορμή το μάζεμα των φύλλων της μουριάς, όπως για παράδειγμα γινόταν στην πεδιάδα της Μουρκίας;»
… «Κάθε καλοκαίρι, η Ρώμη πέθαινε από τον πυρετό. Γι’αυτό και οι καρδινάλιοι έφευγαν για τις εξοχικές τους κατοικίες, τις vigne, τις οποίες σε αντίθεση με όσα λέει ο Σκαρρόν δεν συντηρούσαν μόνο από επιδειξιομανία και πολυτέλεια. … Στην καρδιά του καλοκαιριού χτες ακόμη η Ρώμη ήταν μια έρημη πόλη ‘που καιγόταν από τον πυρετό, σαν να ‘ταν καταραμένη. Παντού, στη Ρώμη, στην Αβινιόν, στο Μιλάνο, στη Σεβίλλη, οι πλούσιοι ευγενείς, αστοί κοσμικοί και εκκλησιαστικοί εγκατέλειπαν τις πάρα πολύ ζεστές πόλεις. Ο Φίλιππος Β’ δεν πήγαινε στο Εσκοριάλ μόνο για να βρει μοναξιά, αλλά και δροσιά, μέσα στο αλύπητο καστιλλιάνικο καλοκαίρι. Ποιος θα μπορούσε να μας δώσει καλύτερες πληροφορίες για τη θερινή μετανάστευση αυτού του καλού κόσμου, από τον Μπαντέλλο που ήταν συνδαιτημόνας τους, ψυχαγωγός και χρονικογράφος τους; Τι ευτυχία, όταν έπιαναν οι ζέστες στο Μιλάνο, να βρίσκεσαι σ’ έναν κήπο κοντά στην Porta Beatrice, να τρως γευστικότατα φρούτα και να πίνεις ‘un generoso e preziosissimo vino bianco.’ …Άλλοτε πάλι, η μικρή παρέα μιας από τις νουβέλες κατασκηνώνει κάπου κοντά στο Πιναρουόλο, σ’ ένα μικρό λιβάδι, με ψιλό χορτάρι και με δροσερά και πεντακάθαρα νερά να κελαρίζουν εκεί κοντά σ’ ένα κανάλι. Αλλού, η μικρή αυλή καταφεύγει στη σκιά των ελαιόδεντρων, αλλά πάντα κοντά σε βρύσες με τρεχούμενα νερά. Το ίδιο, δεν ήταν, αιώνες νωρίτερα, το σκηνικό του Δεκαήμερου;»

ΦΕΡΝΑΝ ΜΠΡΟΝΤΕΛ, (FERNAND BRAUDEL, 1902-1985)
Ο Γάλλος ιστορικός, ο σπουδαιότερος της μεταπολεμικής περιόδου και ένας από τους σημαντικότερους του 20ου αι. υπήρξε και ο ιδρυτής της Σχολής Annales, ίσως της κορυφαίας σχολής ιστορικής έρευνας των νεώτερων χρόνων. Η Μεσόγειος, το magnum opus του είναι το έργο ενός ανθρώπου «που έρχεται από το Βορρά κι αγάπησε τη Μεσόγειο με πάθος». Αν και ιστορικά εστιάζει στον Μεσογειακό Κόσμο κατά την εποχή του Φιλίππου Β’ της Ισπανίας, δηλαδή στο β’ μισό του 16ου αι. το έργο του περιγράφει μια Μεσόγειο πλατιά όσο η ιστορία, αρχαία, αναγεννησιακή και νέα. Η έρευνά του διήρκεσε πολλές δεκαετίες ξεκινώντας από το 1923 μέχρι και το 1966, όντας ουσιαστικά έργο ζωής.  Ένα μεγάλο μέρος του ολοκληρώθηκε κατά τη διάρκεια της αιχμαλωσίας του από τους Γερμανούς (’40-’45). Καθώς ήταν αιχμάλωτος πολέμου, ο Μπροντέλ, χωρίς πρόσβαση σε στοιχεία και σημειώσεις δούλεψε την τρίτομη Μεσόγειο από μνήμης. Άλλα σημαντικά έργα του είναι το «Υλικός Πολιτισμός, Καπιταλισμός και Οικονομία» και το «Ταυτότητα της Γαλλίας».

Τα αποσπάσματα είναι από τον Α΄ Τόμο του έργου «Η Μεσόγειος» που έχει εκδοθεί στα ελληνικά από το Μ.Ι.Ε.Τ. σε μια εξαιρετική από κάθε άποψη έκδοση και σε μετάφραση της Κλαίρης Μιτσοτάκη.

indigoblue.gr