Οι μαθηματικοί στρόβιλοι του van Gogh


 

 

 

 

 

 

Αριστερά το έργο Έναστρη Νύχτα, (λάδι σε καμβά, 29×36, 1889, Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (ΜοΜΑ), Νέα Υόρκη) και δεξιά εικόνα αναταράξεων σε θαλάσσια νέφη από δορυφόρο της NASA.  Η ομοιότητα και οπτικά είναι εντυπωσιακή

Η «Έναστρη Νύχτα» με ένα φλεγόμενο κυπαρίσσι στο πρώτο φόντο και τον νυχτερινό ουρανό να στροβιλίζεται σε ένα χορό από δίνες θεωρείται το magnus opus, το μέγιστο έργο του van Gogh και ίσως το διασημότερο μετά τα περίφημα «Ηλιοτρόπια». Όλα τα στοιχεία της εξπρεσιονιστικής ιδιοφυϊας του ζωγράφου είναι εδώ: οι εκρηκτικές, πηχτές σαν ανάγλυφα πινελιές, η δυνατή σύνθεση, η συμπυκνωμένη ένταση, η μαεστρία των χρωμάτων. Αλλά και κάτι ακόμα, που ανακαλύφθηκε μόλις πριν λίγα χρόνια στο επιστημονικό εργαστήριο του φυσικού Χοσέ Λουί Αραγκόν, στο Εθνικό Αυτόνομο Πανεπιστήμιο του Μεξικό.

Η έρευνα έδειξε πως ότι  οι χαοτικές δίνες που εμφανίζονται σε  πίνακες του Βαν Γκογκ όπως στην »Έναστρη Νύχτα» ακολουθούν με ακρίβεια τις μαθηματικές περιγραφές των αναταράξεων σε ρευστά υλικά. Με λίγα λόγια τους φυσικούς στροβιλισμούς που εμφανίζει ένας τυφώνας, μια ταραγμένη θάλασσα, οι ανεμοστρόβιλοι και τα νέφη.

Η ανάλυση των πινάκων στον υπολογιστή αποκάλυψε πως οι ζωγραφικές δίνες του van Gogh ακολουθούν τις εξισώσεις του Αντρεϊ Κολμογκόροφ. Το 1941 ο Ρώσος επιστήμονας εισήγαγε την ιδέα πως και οι πιο ελάχιστες κλιμακώσεις των αναταράξεων υπακούουν σε ένα παγκόσμιο μοτίβο, είναι δηλαδή παρόμοιες για κάθε ροή στροβιλισμού διατυπώνοντας  τις «κλιμακώσεις Κολμογκόροφ», τις μόνες μέχρι στιγμής εξισώσεις που εξηγούν το ακόμα αινιγματικό φαινόμενο των στροβιλισμών. Οι «κλιμακώσεις» του που έδιναν ένα μαθηματικό μοντέλο για την ροή της ενέργειας των στροβιλισμών στον χώρο και τον χρόνο, με αναπάντεχο, διαισθητικό τρόπο αποτυπώνονται στην δονούμενη επιφάνεια της «Έναστρης Νύχτας» αλλά και σε άλλους πίνακες του ζωγράφου όπως στο «Δρόμο με Κυπαρίσσι και Άστρο» και στο φόντο «Αυτοπροσωπογραφιών» του.

Ο van Gogh ήταν ο μόνος ζωγράφος που έδειξε συνέπεια με τα μαθηματικά των ρευστών αναταράξεων. Σε αντίστιξη, για παράδειγμα η διάσημη «Κραυγή» του Edvard Munch, μόνο επιφανειακά παρουσίαζε ομοιότητα αλλά δεν ακολουθούσε τη θεωρία του Κολμογκόροφ. Το παράδοξο είναι πως ο Ολλανδός καλλιτέχνης ζωγράφιζε τις σωστές μαθηματικά δίνες του μόνο την περίοδο των ψυχωτικών του επεισοδίων. Ο πίνακας δείχνει τη θέα από το δωμάτιό του όταν ήταν έγκλειστος στο άσυλο του Σαν Ρεμύ. Αν και δείχνει νυχτερινό τοπίο ζωγραφίστηκε από μνήμης στη διάρκεια της μέρας. Για την ιστορία, η «Έναστρη Νύχτα» έχει δείξει μια ακόμα περίεργη σύμπτωση, με κοσμικούς σχηματισμούς, αυτή τη φορά.  Στις εικόνες  που μετέδωσε ο δορυφόρος Hubble το 2004 ο πίνακας συγκρίθηκε με την αστρονομική φωτογραφία ενός αστεριού με το όνομα V838 Monocerotis και βρέθηκε αξιοθαύμαστη ομοιότητα των περιδινούμενων νεφών αερίου στην επιφάνεια του αστεριού με τα μοτίβα στροβιλισμού στον καμβά του van Gogh.
 

       Αυτοπροσωπογραφία,
Ίδρυμα Vincent van Gogh, 
 Rijksmuseum Vincent van Gogh,
 Άμστερνταμ

                                           Van Gogh (1853-1890)

Γιός πάστορα, πρωτότοκος οκτώ παιδιών, μελαγχολικός και ευάλωτος ψυχικά από την παιδική ηλικία, ο Ολλανδός Vincent van Gogh, θα γίνει η εμβληματική μορφή του εξπρεσιονισμού ζωγραφίζοντας περί τους 800 πίνακες στη διάρκεια δέκα μόλις χρόνων. Ιεροκήρυκας αρχικά και ενθουσιώδης με τη θρησκεία θα νοιώσει την ένδεια και τον αγώνα των απλών ανθρώπων, στοιχεία που θα μεταφέρει αργότερα στην επιφάνεια των έργων του αλλάζοντας δραστικά το θεματολόγιο της μοντέρνας τέχνης. Λάτρης της φύσης θα απεικονίσει την οργιαστική έκρηξή της με χρώματα και παθιασμένες πινελιές που δεν έχουν ποτέ πριν παρουσιαστεί σε καμβά. Στα 27 του σπουδάζει τέχνη, δουλεύοντας εντατικά και αλληλογραφώντας με τον αδελφό του Τεό, σημαντικό έμπορο τέχνης. Το 1888 αποσύρεται στην Προβηγκία, διαταραγμένος ψυχολογικά ακρωτηριάζει το αριστερό του αυτί και το ’89 εισάγεται σε ψυχιατρική κλινική. Ένα χρόνο μετά, ο άνθρωπος που είχε πει «ρισκάρω τη ζωή μου για το έργο μου και το μισό λογικό μου έχει χαθεί» αυτοπυροβολείται στο στήθος και πεθαίνει δυο μέρες αργότερα, στα 37 του μόλις χρόνια.

Γιώτα Κωνσταντάτου
Ιστορικός Τέχνης/Τεχνοκριτικός
e-mail: yotakonstand@yahoo.gr